Column: Boerengebiedskennis en meetdata stellen bemestingsverbod ter discussie

Via een WOO-verzoek aan provincie Overijssel wist ik de nitraatmetingen van de afgelopen jaren in natura 2000-gebied Springendal & Dal van de Mosbeek te pakken te krijgen. Boeren in het gebied vroegen daar ook om, maar tevergeefs. Ook provinciale staten kreeg het niet en ik in eerste instantie ook niet. Via de Wet Open Overheid lukte het mij uiteindelijk wel. De vraag was vooral of er uit de data conclusies getrokken kunnen worden of het stoppen van bemesting leidt tot lagere nitraatgehalten. Een andere vraag die in het gebied leeft is in hoeverre het nitraat de natuur in de beekdalen beïnvloedt en of het stoppen van bemesting daar een positieve bijdrage voor levert.

Die vragen kwamen niet zomaar naar boven. Sinds het gebied is aangewezen als Natura 2000-gebied is de grote vraag welke maatregelen er nodig zijn om de natuur beter te beschermen. Om wat invloed te houden als landbouwsector trok LTO Noord het gebiedsproces in de eerste jaren. Om draagvlak voor de plannen te krijgen, waarvan al wel voorzien was dat die ingrijpend konden zijn, werd er een fieldlab opgericht. Daarin zouden deskundigen samen met grondeigenaren tot bindende adviezen per landbouwperceel moeten komen.

Fieldlab overvleugeld

De moeilijkheid van dit gebied is dat de ondergrond heterogeen is. Daardoor is heel moeilijk vast te stellen welke maatregelen op welke plek genomen moeten worden, om de natuur in de beekdalen beter te beschermen. In Overijssel en op andere plekken in het dekzandlandschap zijn meer van die gebieden, maar de complexiteit in Springendal & Dal van de Mosbeek is groter. En wat de landbouw hard raakt is dat nitraat via het grondwater in de beekdalen terecht kan komen. Door het voorkomen van pyriet in de bodem kan dat nitraat op die plekken omgezet worden in sulfaat en dat breekt veenlaagjes in de bodem af. Daardoor bestaat de kans dat de natuur wordt aangetast.

Er werden door het fieldlab maatregelen voorgesteld zoals stoppen met bemesting en percelen uit productie nemen, die een grote impact zouden hebben op de landbouw in het gebied. Maar er was wel draagvlak voor. Maar de terreinbeherende natuurorganisaties vonden het allemaal niet voldoende en wilde meer maatregelen en wist de provincie daarin mee te krijgen. Daardoor stapte een deel van de deskundigen op uit het fieldlab en werd er uiteindelijk een Provinciaal Inpassingsplan vastgesteld die veel verder gaat dan het oorspronkelijke fieldlab voorstelde. Uiteindelijk kreeg het gebied nog wel geregeld dat er een nulmeting naar nitraat in het grondwater kwam, maar werden de resultaten daarvan niet met het gebied gedeeld.

Data niet gedeeld

Waarom dat niet gebeurde is niet duidelijk. Provincie en RIVM stellen dat het meetprotocol tussentijds is aangepast, omdat er op sommige plekken onder de leemlaag is bemonsterd waar het nitraat uit de landbouwpercelen niet komt. Maar als je die locaties even uit de analyse haalt, zijn er nog steeds conclusies te trekken.

Ook zouden de wisselende weersomstandigheden tot niet representatieve uitslagen leiden. Daar kan volgens mij een vraagteken bij worden gezet, want er is in een droog, gemiddeld en nat jaar gemeten. Wie de klimaatberichten volgt weet dat dit de nieuwe werkelijkheid is en dat er minder gemiddelde jaren komen.

Daarom voelt het niet delen van de resultaten met het gebied alsof de provincie iets wil achter houden. De provincie drukte mij als journalist ook op het hart om duiding te vragen bij het RIVM, omdat ik anders mogelijk verkeerde conclusies zou trekken. Interessant was dat het RIVM mijn vragen helemaal niet kon beantwoorden en dus geen duiding kon geven. Uiteindelijk klopte het RIVM weer bij de provincie aan om mijn vragen te beantwoorden, maar wilde beide instanties niet aangeven of mijn analyse klopte.

Gebiedskennis

Ik snap dat als je onderzoek doet je eerst zoveel mogelijk data wil vergaren, zodat de conclusies robuust zijn. Maar in het licht van het overrulen door de provincie van de plannen van het fieldlab, wordt de achterdocht in het gebied verder aangewakkerd over de noodzaak van alle maatregelen door uitstel van die tussentijdse resultaten. Vanuit het gebied wordt al langer getwijfeld of de extra maatregelen die bovenop het advies van het fieldlab zijn gezet wel nodig waren. Niet omdat ze alleen aan hun eigen gronden en bedrijven dachten, maar omdat ze ook over veel gebiedskennis beschikken. En dat blijkt nu terecht te zijn.

De cijfers wijzen niet uit dat al die maatregelen om te stoppen met bemesting en percelen uit productie te halen onzinnig zijn. Maar het maakt wel duidelijk dat lang niet alle percelen waar de bemesting moet stoppen hoge nitraatconcentraties bevatten. Stoppen met normaal landbouwgebruik op die percelen is dan eerder een risico op hogere nitraatgehalten dan lagere. Uit het onderzoek blijken namelijk ook hoge nitraatconcentraties onder percelen van de natuurorganisaties te zitten.

Gedeputeerde aan zet

Om het vertrouwen met de mensen in het gebied te versterken denk ik dat het goed zou zijn dat de provincie samen met de grondeigenaren met deze data in de hand naar de maatregelen in het PIP gaan kijken. En ik kan me ook voorstellen dat de data even naast de oorspronkelijke plannen van het fieldlab worden gelegd. Wie weet waren de maatregelen die daarin werden voorgesteld al voldoende geweest. Het zou gedeputeerde Von Martels sieren om hierin het voortouw te nemen. Al was het alleen maar om de eigen achterban tevreden te stellen.